Bjarni Bjarnason

Háseti í Þorlákshöfn

Aðbúnaður og umhverfi

Haustið 1907 fórum við bræðurnir, Bergsteinn á 16. ári, ég á 18. ári, í Flensborgarskólann eins og fyrr var drepið á. Á útmánuðum þann vetur, eða rétt undir þorralokin hætti ég námi, mágur minn, þá bóndi í Ölfusi, hafði að minni ósk ráðið mig á skipsrúm hjá Jóni Jónssyni bónda og hreppstjóra á Hlíðarenda í Ölfusi. Bergsteinn var kyrr í skólanum og lauk vorprófi. Ég var örfáa daga heima hjá móður minni og systur, því með  góukomu áttum við að vera komnir í Þorlákshöfn.

Jón á Hlíðarenda var þekktastur allra formanna austanfjalls, hann var með elstu formönnum, hafði jafnan verið fiskikóngur í Höfninni, góður stjórnandi á sjó og landi og sem ungur maður þekktur fyrir frábæran dugnað, áhuga og allskonar hæfileika og glæsibrag.

Jón var orðinn 57 ára (f. 1850) og hafði þá verið formaður í Höfninni í 35 ár. Ég þekkti Jón í sjón, ég sá hann í Ölfusrétt um haustið. Þá lofaði hann engu um að taka mig, en gerði það síðar. Ekki hlakkaði ég beinlínis til, en langði þó að reyna þetta. Þekktir formenn nutu mikils álits og þótti mér gott að Jón vildi taka mig eftir að hann hafði séð mig.          

Ég hafði aldrei komið í Þorlákshöfn og aldrei á sjó. Hvorttveggja vakti eftirvæntingu, bæði að sjá veiðistöðina, vistarveruna, þ.e. sjóbúðina, og alla sjómennina, en mesta áhyggjuefnið var að hafa aldrei lært til verka sjómanna og að vita ekki einu sinni hvort ég yrði sjóveikur.

Í Þorlákshöfn bjó þá háaldraður, þekktur sæmdarmaður, Jón Árnason útvegsbóndi. Jón var talinn ríkur, leigði uppsátrin, átti skip og hlut í mörgum. Synir hans tveir, Grímur og Ólafur, bjuggu þarna einnig, þeir voru sjómenn og ráku stórt fjárbú með föður sínum, og eitthvað verslaði Grímur, minnir mig.

Þegar fylgdamaður minn og ég komum að búð Jóns á Hlíðarenda í Suðurvörinni var Jón þar ekki, en einhverjir hásetanna voru komnir. Ég fór mér hægt, leit í kringum mig og ekki fannst mér að öllu leyti árennilegt um að litast. Ekki leið á löngu unz til mín kom maður, hann var aldraður, meðalmaður áhæð, þrekinn, kringluleitur með rauðjarpt, þykkt skegg. Hann var í gráum vaðmálsbuxum, mórauðri duggarapeysu og á leðurskóm. „Sæll vertu“, sagði hann. „Sæll“, svaraði ég. „Ert þú ekki frá Auðsholti, lagsmaður“? spurði maðurinn. „Jú“, svaraði ég. „Ég skal vísa þér á hvar þú átt að halla þér að“, sagði þessi ókunni. Þá kvaddi ég ferðafélaga minn og hann sneri samstundis heimleiðis án þess að ég ætti þess nokkurn kost að fá handa honum góðgerðir.

Ég fylgdi svo eftir þessum karli inn í sjóbúðina að innsta rúminu, vinstramegin þegar inn var gengið, og með því búðin  sneri í suðaustur var rúmið mitt við suðvestur vegg. „Hér átt þú að sofa fyrir ofan mig andfætis mér“. Hann hafði valið sér höfuðlag við gaflinn, andlit hans sneri því móti dyrunum, en mitt móti gaflhlaðinu, þegar til kæmi.

Rúmið var snyrtilega yfirbreitt með salúnsábreiðu, skrínan hans var upp við vegginn hans megin og skarð fyrir mína mín megin, þannig að skrínurnar komu við vegginn fyrir ofan mig. Mér leist all vel á þetta, ég virti svo fyrst fyrir mér sjóbúðina. Dyrnar voru um axlarháar eða vart það. Hurðir voru tvær, anddyrið var hurðarbreidd, báðar hurðirnar féllu inn, loku mátti skjóta fyrir þá ytri, hún hékk í snæri við hurðina. Snerill var á innri hurðinni.

Búðin sjálf var þiljuð í hólf og gólf nema undir rúmunum og vegghæðin upp á móts við rúmbotnana, en þeir voru úr fjölum. Auðsætt var að veggir voru tvíhlaðnir úr grjóti og torfi og moldaðir. Þekjur voru klæddar utan á sperrur og var þetta skarsúð tyrfð með tveim til þrem torflögum, þóttist ég vita. Lítill gluggi var yfir hverju rúmi að sunnanverðu en enginn á göflunum né á norðurhlið. Ég sá að birta var nægileg í búðinni til að lesa og spila. Þeir sem vildu hafa ljós í rúmi sínu höfðu kerti á skrínunni.

Þegar ég hafði litið í kringum mig og komist að raun um það, sem nú var lýst, leysti ég föggur mínar, setti skrínuna á sinn stað efst í rúmið og bjó svo um minn hluta þess. Hver háseti hafði fatnað með sér eftir þörfum úr ull, þó höfðu sumir strigaföt yzt klæða. Í rúm hafði hver maður eina rekkjuvoð, ábreiðu og kodda.  Þeir sem næst bjuggu lögðu til heytuggu á rúmbotninn undir rekkjuvoðirnar.

Félagi minn var kominn með heyið svo ég gat breitt úr mínum rúmfötum, rekkjuvoðina lagði ég yfir heyið, koddann á sinn stað og brekánið breiddi ég svo yfir. Þannig reyndist mér þetta líka.

Ekki man ég eftir sjúklingi í rúmi í okkar sjóbúð þessar tvær vertíðir sem ég reri í Höfninni. Síðar fræddist ég um það að s.l. 25 ár hefðu dáið alls 8 eða 9 menn öll árin á banabeði og voru þá 3-400 sjómenn þar árlega til jafnaðar, sennilega 9-10 þúsund manns. 1-2 dóu úr blóðeitrun, einn af slysi, hinir úr lungnabólgu. Þá gekk yfir Suðurland 1894 eða 95, þar með einnig yfir verbúðina í Þorlákshöfn, mjög illkynjuð inflúensa. Síðar var sagt að þessi kvefpest hefði að smitun til líkst mjög hinni illræmdu spönsku veiki 1918.

Þá hefi ég lýst þeirri fyrstu fræðslu sem ég öðlaðist meðan ég var að búa í haginn fyrir mig til vertíðarsetunnar í sjóbúðinni. Þó má bæta því við, að þá þegar fékk ég að vita, að rekkjunautar kölluðu hver annan lagsa. Minn lagsi, og fyrr var lýst, hét Magnús og var bóndi á Þurá í Ölfusi. Ég hafði aldrei séð hann fyrr en hann reyndist mér ágætur lagsmaður. Ef ég átti í unggæðingsbrösum, var einnig honum að mæta og beitti hann þá einatt hagmælsku, sem hann var gæddur, en öllu því sleppi ég að þessu sinni.

Að loknum verkum í eigin þágu gekk ég út til að litast um. Bjartviðri var og skyggni ágætt. Öll sjáanleg fjöll og hæðir þekkti ég. Sjóndeildarhringurinn er mjög fagur frá Þorlákshöfn að sjá, en nágrennið var og er enn mjög ömurlegt. Aðeins svokallað Hafnarnes er grasi vaxið, minnir sá blettur á ósa í eyðimörk. Í vesturátt nær sandauðnin vestur að túnunum í Selvogi, um 20 km., og vestan við túnin þar tók við uppblásið Strandarland. Þar stóð Strandarkirkja í miðri auðninni. Umhverfi hennar er nú betra. Í norður og norðaustur er yfir stundar gangur til neðstu bæja, Hlíðarbæja og Hraunsbæja, og nær eingöngu yfir auðn að fara, en fjallasýn er fögur. Í norðvestur og norður er Heiðin há, Hellisheiði, Reykjafell og Ingólfsfjall. Öll með fjölda örnefna sem fiskimið Þorlákshafnarskipa eru við miðuð. Til norðausturs eru Grímsnesfjöllin, Bláfell í fjarska, Hreppafjöll til austurs, Hekla, Tindafjöll og Eyjafjallajökull, til suðurs opið hafið. Vestmannaeyjar sjást í góðu skyggni.

Lendingarnar voru tvær, og sjóbúðir hvorrar varar sem nú eru notaðar út frá þeim og flestar í námunda við lendingarnar. Víkin sem Þorlákshöfn stendur við er æði stór yfir að líta. Í botni víkurinnar er hin eiginlega skipalega og lendingarnar þrjár, Þorláksvör, Suðurvör og Norðurvör, inn frá legunni sunnanverðri, en inn úr henni gengur örlítil vík, sem nefnd er Skötubót og norður frá henni heitir Sandskeið og þar byrjar hinn eiginlegi sjávarkampur, Þorlákshafnarkampur, sem mótar höfnina (víkina) að norðan, nær að Ölfusárósum og er um 8 km. langur. Hinummegin er Þorlákshafnarnes og fremst á því Hafnarvarða.

Breidd mynnis þesarar víkur er mikil, 5 km., svo að auðsætt er að höfnin er sem heild mjög opin fyrir austan- og suðaustanstormi og sjógangi. Þetta yfirlit er augljóst af stéttunum í Þorlákshöfn. Víðáttumikil svæði voru steina- og hellulögð og var sérlega þrifalegt kring um bæinn og hús þeirra Þorlákshafnarfeðga.

Meðal annarra manna sá ég á gangi háaldraðan, sviphreinan, góðlátlegan mann. Mér leist vel á þennan aldna mann, hann var svo mildur á svipinn og höfðinglegur, ekki dró það úr að hann gekk við silfurbúinn staf, en það var sjaldséð í sveit á Íslandi, í þá daga að minnsta kosti. Mér var sagt að þetta væri Jón Árnason útvegsbóndi og kannaðist ég við hann af afspurn. Þetta var maðurinn sem átti Þorlákshöfn, hann leigði uppsátrin, átti skip og hluti í mörgum þeirra skipa sem þarna voru gerð út. Mér var líka sagt að hann væri tengdafaðir formannsins míns.

Að lokum leit ég yfir lendingarnar og fjöruna, gekk að skipi, sem stóð við Suðurvörina, ÁR 5, svo sem 50-60 skref frá sjóbúðinni okkar. Ég vissi ekki að þetta var skip Jóns á Hlíðarenda. Hvar skyldi Þorlákur helgi hafa lent? hugsaði ég með sjálfum mér.

Ég lauk nú þessari fyrstu athugun minni á þessum sögufræga stað, gekk til búðar, snæddi minn fyrsta málsverð úr skrínu minni og undi mér hið bezta. Ég háttaði og lagðist undir brekánið í ullarfatnaði og sokkum. Ég sá að lagsi hafði þetta svona. Síðar sá ég að formaðurinn hafði sæng, og jafnvel fleiri. Mamma bauð mér að hafa sæng, en ég hafði heyrt að það væri ekki til siðs og hafnaði þessvegna boði móður minnar.

Þegar ég var háttaður fór ég að hugsa um það, sem ég sá á rölti mínu um staðina. Rifjaðist þá upp fyrir mér þetta litla, sem ég hafði áður fræðst um Þorlákshöfn, en það var aðeins um nafnið. Sagan er þannig að þegar Þorlákur Þórhallsson kom til Íslands frá biskupsvígslu 1178 lenti hann fyrst í þessari höfn og var hún skírð Þorlákshöfn, en hvort höfnin hlaut nafnið þá þegar eða síðar, eftir að Þorlákur biskup var orðinn helgur maður, vissi ég ekki.

Um sögu staðarins var ég harla ófróður að öðru leyti. Síðar var mér sýnd Þorláksvör og töldu menn, að hún hefði ekki verið notuð í hundruð ára, einnig eru til örnefnin Þorlákshóll og Þorlákssker, sem fyrir manna minni voru á þurru landi. Frá ómunatíð hafa aðeins verið tvær lendingar í Þorlákshöfn, Suðurvör og Norðurvör.

Þegar hér var komið sofnaði ég og svaf til morguns, mér leið vel í fleti mínu um nóttina og jafnan síðan í tvær vertíðir.

Formaðurinn

Eftir miðdegi daginn eftir kom formaðurinn. Hann vatt sér inn í búðina snarlegur og settlegur, yfir honum var höfðingsbragur. Það greip mig nokkur auðmýktarkennd, viðvaninginn, sem enga kunni sjómannssiði né nokkurt verk af því tæi. „Sælir piltar“, ávarpaði formaðurinn. Röddin var skær og mild, en ekki sterk. Formaður svipaðist um í búðinni frá dyrunum. Ég herti mig upp, gekk til hans og rétti honum hendina. „Hver ert þú lagsmaður“? spurði formaðurinn. Ég sagði til mín. Síðan gekk hann til hásetanna og heilsaði þeim með handabandi.

Auðséð var að Jón hafði verið hár vexti og svarað sér vel. Þó hann væri dálítið farinn að kikna var hann beinn í herðum og sérlega léttur í spori. Hann hafði mikið hæruskotið kjálkaskegg en rakaði sig að öðru leyti, hárið var mjög þunnt, ennið hátt, augabrúnir æði loðnar og hvelfdar, augun blá, ekki stór en djúpstæð, þau voru mjög snarleg og leiftrandi af fjöri og þrótti. Líka mátti sjá í þeim sambland af mildi og hörku.

Heildarsvipur Jóns var sérkennilegur og höfðinglegur. Mér fannst hann alltaf bera af öðrum mönnum í sjón og líka var hann raungóður og trygglyndur, það reyndi ég síðar. Jón naut mikils trausts og álits í Þorlákshöfn, hann var orðlagður sjómaður, hlekktist aldrei á og lengst æfinnar aflakóngur.

Eftir að ég kynntist honum var hann daglega fremur fámáll, en kurteis ef á hann var yrt, mildur í tali, vel greindur, sílesandi í úrvalsbókum í landlegum, minnugur, dagfarsgóður, réttsýnn og óhlutdrægur við háseta sína og mér fannst það líka í tali og skoðunum yfirleitt. Hann átti marga vini og talaði aldrei illa um nokkurn mann svo ég heyrði. Hann blótaði sjaldan, en út af því gat þó brugðið ef honum fannst klaufalega unnið og seint ganga, því hann var hugmaður mikill, en þá gekk það alltaf útyfir duglegustu mennina. Okkur viðvaningunum var hann sérlega góður og hafði aldrei styggðaryrði um okkur né við okkur.

Ungur var hann rómaður fyrir dugnað, bæði á sjó og landi. Söngmaður var hann góður og eftirsóttur á yngisárum hans. Hann sagðist hafa lært söng í „Húsinu“ á Eyrarbakka hjá dætrum Thorgrímsens, þær voru söngmenntaðar. Á hverjum sunnudegi sem hann var um kyrrt lét hann okkur syngja sálma, sjálfur las hann húslestra.

Jón var harður við sauðféð sitt. Það gekk mest á Hafnarsandi á veturna og vorin. Hann var einn þeirra, sem sagði að það sauðfé, sem ekki þyldi veturinn mætti fara. Ég játa að þetta var eini ljóðurinn á ráði Jóns, að því er mér fannst.

Jón dreymdi fyrir daglátum og stundum varð hann fyrir einkennilegum áhrifum. Ég vík síðar að dulgáfu Jóns.

Kostur og klæðnaður

Við gerðum okkur út sjálfir þar eð hlutaskipti voru, þ.e. hver háseti fékk sinn hlut. Þá var engin hlutatrygging. Ef ekki fiskaðist fóru allir slyppir úr verinu. Hver háseti hafði skrínu, í henni var aðalhluti vistanna. Smjör um 30 pund drepið í annan enda skrínunnar og kæfa úr sauðarkrofi í hinn endann. Annað sauðarfall var í hangikjöti. Þá var harðfiskur, 5 pund, kaffi 2 pund, export 1 pd og 2 pd af sykri. Þetta átti að nægja allan tímann, en kaffið og sykurinn entist sumum illa. Loks var rúgbrauð, 5 pd til vikunnar. Fyrr meir var svokallað „skipslag“ til viðbótar, en ég held að það hafi verið úr sögunni í minni tíð.

Skinnklæðin voru venjulega úr sauðskinni, sum úr kálfskinni og til voru brækur úr hrosshúð. Stórgripaskinn var sterkara en mér fannst langtum léttari og betri sauðskinnsklæði. Það var mikill vandi að sauma sjóklæði svo vel, að þau lækju ekki með saumunum. Mjúk skinnræma, mig minnir tvöföld, var lögð í miðjan sauminn, síðan var borað fyrir með al og saumað með sívalri nál og seymi og nál dregin út með leggjatöng. Skónál mátti ekki nota, hún var eggjuð og skar út frá sér. Aðeins vissir menn saumuðu skinnklæði. Sjóskórnir voru úr sútuðu leðri og opnir bæði aftan og framan svo sjórinn gæti runnið úr þeim viðstöðulaust. Hrosshársflétta var notuð í stað þvengja, sumir notuðu snæri, en það fór illa með brókina. Þessum klæðnaði tilheyrðu sjóhattur og sjóvettlingar, þeir voru miklu stærri en aðrir vettlingar, lófinn var úr hvítri ull eða togi en laskinn var grár eða mórauður og á honum flétta til að binda vettlingana saman. Skinnstakkurinn náði niður fyrir mjaðmir. Í hálsmálið var þrædd ullarflétta og það svo dregið saman með fléttunni, samskonar búnaður var um úlnliðina og brókarstrenginn.

Þegar sjómenn skinnklæddu sig var fléttu eða snæri vafið um mittið utan yfir stakkinn og lykkjan höfð við bakið, síðan var fléttunni brugðið undir klofið og hnýtt í bragðið að framan. Þar sem brókin náði upp að bringu og svona búnaður kom utan yfir hana urðu menn vart brókarfullir þó að brim væri í lendingu og alls ekki þó að ágjöf væri á sjó.

Skipin, vinnan og veiðarfærin

Fyrstu vikuna sem ég var í Þorlákshöfn var landlega og skruppum við þá heim  um helgi, sem stytzt áttum. Heim til mín að Auðsholti var 4-5 tíma gangur. Heldur var leiðinlegt að koma heim eftir viku landlegu afla- og reynslulaus.

Félagar mínir stungu saman nefjum um það hvort þessir óreyndu félagar þeirra yrðu sjóveikir. Höfðalagsi minn, Steini, sagði um mig: „Hann er svo hvítur í andliti, að ég held hann verði sjóveikur“. Brátt hlaut að verða úr því skorið.

Skipið stóð hlunnað á sjávarkampinum eins og skilið var við það þegar það var til reitt fyrir vetrarvertíðina. Skuturinn stefndi á sjó fram en stefnið til lands. Skipið var nýbikað og farviður allur í fullkomnu lagi og lóðin hafði verið beitt og lá í bjóðunum í beitningarskúrnum. Sú vinna var nýr skóli fyrir mig og skal ég játa að sú vinna fannst mér bæði leiðinleg og að öllu leyti fyrirkvíðanleg.

Beitt hafði verið frystri síld og þar sem lóðin var beitt úr stokkum eins og hún er til reidd til geymslu var þetta leikur einn þar eð næði var gott og ég einbeitti mér að því bæði að læra að skera síldina, mig minnir í ferkantaða bita af nokkuð nákvæmri stærð, og að krækja þeim á lóðarönglana. Síðar reyndist mér þetta sú þjáningarfyllsta vinna, sem ég hefi á langri æfi reynt. Gödduð, flókin lóð, sárar hendur meðal annars vegna þess, að ekki var hægt að þvo sér nema til hálfs, þar sem ekki var siður að hafa sápu. Að beita síld var þó hátíð ein á móts við gotunni en hún kemur til sögunnar, sem beita, eftir að farið er að fiskast. Gotan hleðst á fingurnar og mjög vont er að þvo hana af sér. Kuldinn í beitningaskúrnum var eins og úti, oft gaddur, lóðin flókin og gödduð og líka beitan, fingurnir helaumir og önglarnir stöðugt að rekast í þá. Þetta var sem sagt ömurleg vinna, sem einkum lenti á þeim sem voru óharðnaðastir til róðra eða sjóveikir. Við þetta bættist að sjóveikin vandist síður af mönnum þegar þeir fengu sjaldan að róa. Mér fannst lóðin andstyggilegt veiðarfæri.

Frá ómunatíð höfðu menn stundað handfæraveiðar, „haldfæri“ nefndi formaður minn það, og framundir 1890, þó eitthvað sé mismunandi í hinum ýmsu veiðistöðvum, en um það leyti var lóðin orðin allsráðandi og var hún notuð nær eingöngu til 1907 (lóðartímabilið 1890-1907) en þá komu þorskanetin til sögunnar. Fyrir sjómennina var sú breyting stórkostleg.

Notkun handfæris var einföld og færið mjög ódýrt veiðarfæri, en þá reyndi eingöngu á fiskihæfni einstakra manna og enn hefur ekki tekist að skýra  þá staðreynd að á suma önglana bítur fiskur jafnt og þétt en á aðra ekki þó að þeim sé rennt á sama borð. Handfærafiskerí var mikið þolinmæðisverk, og bæði langar legur á skaki og róðurinn oft margra stunda barningur, þar eð góður seglabúnaður þekktist ekki fyrr en eftir 1880 hér við land og mjög voru þau ófullkomin fram að aldamótum. Og í Þorlákshöfn færðust þau ekki í nýjasta lag fyrr en Jón á Hlíðarenda flutti þekkingu sína, sem hann öðlaðist á Seltjarnarnesi sem ungur maður, til verstöðva austan fjalls. Menn voru svo hræddir við nýju seglin hans Jóns að bændur þorðu ekki að senda honum syni sína til róðrar.

Þó lóðin hefði sína ókosti bætti hún mjög úr. Bæði var önglum stórkostlega fjölgað og lega á sjó með hverja lóð var takmörkuð við þann tíma sem hæfilegt var að láta lóðina liggja, 2-3 stundir eftir fiskigengd. Mér fannst lóðin mjög andstyggileg vegna beitningarinnar. Þegar breyta átti veiðarfærum voru margir tortryggnir og allir vildu fara gætilega, og sjómenn sköpuðu sér reglur um lagnir, bæði tíma og stefnu í lögn. Þetta gilti bæði um lóðina og netin sem olli æði mikilli deilu og að sjálfsögðu á hver tegund veiðarfæra sína sögu.

Einn formaður Þorlákshafnar er frumkvöðull að notkun þorskaneta austan fjalls (Á Íslandi?). Gísli Gíslason, kenndur við Óseyrarnes, silfursmiður í Reykjavík, byrjaði að leggja hnísunet 1903. Hnísugarnir voru mjög eftirsótt beita. Hnísuket var einnig notað til matar og spikið brætt. Þessi net lágu ofansjávar. Við og við slæddust þorskar í netin. Datt þá Gísla í hug hvort ekki myndi veiðast í sjó einnig þorskur í net. Gísli reyndi laxanet sín og fékk í þau þorsk. En þegar Gísli fór að ræða við háseta sína um málið og þeir höfðu ákveðið að koma með net næstu vertíð og það spurðist til formanna í Þorlákshöfn snerust ýmsir öndverðir gegn nýbreytninni og tókst að tefja til 1907 og sumir formenn byrjuðu ekki fyrr en 1908. Formaður minn breytti síðastur og því geri ég breytingum á sjómannsæfi okkar í Þorlákshöfn svo sem engin skil. Þó tóku þau yfir hafsvæði frá hafnarmynni og djúpt af Herdísarvík, þar voru svokallaðar Forir. Þegar þangað var sótt urðu skipin oft hart úti, einkum áður en seglabúnaður var endurbættur. Sjósókn Hafnarskipa var einkum á Hafnarsjó en á því svæði var fjöldi fiskimiða, hvert með sínu nafni, en fiskimið eru fundin með viðmiðum örnefna í landi. Skemmst var í Leirinn og þar næst í svokallaðan Vörðukrika, svo komu  miðin hvert af öðru.

Þannig voru þá hin ýmsu viðhorf í verstöðvum landsins og svipuð á öllum veiðistöðvum. Þegar svo vont var í sjóinn, að ekki var viðlit að róa, var það kallað „frátök“, en væri útlit sæmilegt og sjó að lægja þannig að til mála kæmi að róa voru það kallaðar „vomur“. Þegar þannig var mátti enginn fara frá, allir urðu að  vera tiltækir, kallið gat komið þá og þegar og með leynd.

Kall til róðra var gert mjög hljóðlega. Slíkt mátti ekki kvisast til annarra skipshafna, þá var tapað frumkvæðið, en að vera fyrstur til róðurs eftir landlegur var nokkurt keppikefli og má í þessu finna skýringu á því, að skinnklæðnaðinum var valinn staður við hvílu hvers manns. Þá gat hver gengið að sínu, menn rákust ekki hver á annan í troðningi og enginn utan skipshafnarinnar hafði hugmynd um fyrr en formaður opnaði dyraboruna og gekk út skinnklæddur og svo hver af öðrum. Viðvaningar skildu þetta ekki fyrr en eftir fyrsta kall.

Í öllu byggðarlaginu var aðeins einn brunnur. Þangað sóttu allir vatn á ketilinn, og var vatn ekki notað til annars í veiðistöðinni, því allir þvoðu sér úr sjó og í flæðarmálinu. Hitað var í smiðjunni og drukkið ketilkaffi úr föntum (leirkrukkum). Sumir keyptu sér kókó og drukku það annað veifið. Við unnum verkin til skiptis og lagsmenn saman. Ég tók alla snúninga af öldruðum lagsa mínum, ef hann vildi lúra á meðan þótti mér vænt um það.

Frumkvæðið – Fyrsta kall

Ég var að ná í vatn og hópur manna í kringum brunnpóstinn úr öðrum búðum sömu erinda. Vatnið var undið upp í skjólu. Það var suðvestan hryssingur og úfinn sjór og ég átti engra breytinga von. Veit ég þá ekki fyrr til en yngsti hásetinn, beitningardrengur, sem átti að verða, hnippir í mig ónotalega og segist skuli taka við. Ég brást hinn versti við og sagðist vera að vinna skylduverk, en stráksi gaf mér engar skýringar upphátt, en gat þó hvíslað að mér þannig að ég skildi, að ég ætti að koma samstundis heim í búð. Ég hljóp og vissi þá ekki að það mátti ég alls ekki gera, því hlaup frá brunninum gat vakið athygli. Nú skildi ég fyrst hvað til stóð, menn voru að laumast í skinnklæðin, en þó með snörum viðbrögðum. „Flýttu þér, lagsi, skinnklæddu þig í snatri“. Það verk hafði eg aldrei gert í alvöru fyrr, en með því að hver hlutur var á sínum stað og við hendina var ég fljótur, og jafnvel ekki síðastur. Mig minnir að formaður dokaði við þar til allir voru skinnklæddir.

Þetta er að „kalla menn til róðurs“ og síðar þegar ég var viðstaddur þegar kallað var sagði hann: „Skinnklæðum okkur í Jesú nafni“. Formaður gekk svo fyrstur út eins og fyrr var sagt og svo skipshöfnin, við síðastir sem innst sváfum. Formaður svaf í fremsta rúminu við suðurvegg. Enginn mælti orð frá munni, alvara og öryggi hvíldi yfir öllu sem aðhafst var. Við komum fyrstir til skips og ýttum fyrstir úr vör í fyrsta róður vertíðarinnar.

Frá búðinni okkar til skips voru 50-60 m. Formaður gekk beint til skips, á þessari leið leit hann aldrei til hægri né vinstri, honum kom það ekki við hvað hinum skipshöfnunum leið, hvort einhver þeirra var á leiðinni eins og hann eða farin að setja fram, jafnvel komin á flot. Að því er virtist einbeitti hann sér að eigin fyrirætlun, en auðvitað vissi hann vel hvað var að gerast kringum hann. Við hásetarnir sveigðum út í beitningahúsið, þar stóðu bjóðarnir í háum stöflum í kross, aldrei mátti næsti bjóður snerta beituna á öðrum. Oftast þurfti hver maður að taka tvo, einn undir hvora hönd. Enginn troðningur var né óðagot, en allir voru handfljótir og ákveðnir. Bjóðana bárum við niður í flæðarmál og einnig farviðina úr skipinu svo að það væri sem léttast í setningu.

Hver maður gekk að sínum keip hljóður en ákveðinn.Formaður tók þá ofan sjóhatt sinn, hásetar gerðu hið sama, lesin var hljóðlega sjóferðarmannsbænin. Ég hafði aldrei heyrt hana né séð hana á prenti, enginn kenndi mér hana. Síðan signdi formaður sig og skipið og sagði sían upphátt: „Í herrans nafni“. Bundu þá allir á sig hattana, skorður felldu maður á hvort borð, tók hlunnana og fleygði þeim þversum fyrir skipið í fjöruna, einnig hvalbein væru þau til, helst þurfti að hlaupa með hlunnana í flæðarmálið til að bleyta þá svo að betur settist skipið.

Þegar komið var í fjöruborðið og vel vætlaði undir skipið var farviður og veiðarfæri innbyrt og formaður vippaði sér upp á skutinn og tók til stjakans. Síðan var skipið sett fram, en gætilega samt, því fjaran var hallandi svo að skipið flaut smátt og smátt og hver háseti varð að hoppa upp á borðstokkinn og upp í skipið þegar flaut móts við hann, þannig mannaðist skipið og hver háseti lagði út ár jafnóðum, bæði til þess að halda skipinu réttu og einnig létti áradaml undir með þeim sem ýttu. Síðastir vippuðu framámenn sér upp á kinnungana og yfir borðstokkinn. Var síðan skipinu róið með skutinn fram vel út úr vörinni þar til komið var á rúman sjó, síðan var skipinu snúið réttsælis og urðu þá einnig hásetar að snúa sér við.

Væri byr voru þegar sett upp segl eða róið „undir vindinn“. Við allt þetta verk, að koma skipi lýtalaust á flot, út úr vörinni og  undir segl, þurfti mikla kunnáttu og nákvæmni, þrótt og fimi. T.d. þurfti mikla nákvæmni til að lyfta sér upp á borðstokkinn nákvæmlega á réttum tíma. Yrði maður of fljótur sveikst sá um þá skyldu að ýta til síðustu stundar, en sá sem óð með skipinu of djúpt átti á hættu að hanga hjálparvana á borðstokknum og þurfti þá annar að koma til hjálpar, en sá átti að vera kominn undir ár sína og farinn að damla. Aðeins kom það fyrir að menn urðu svo seinir að þeir urðu að vaða í land. Væri ylgja í vörinni voru þeir látnir eiga sig. Geta má nærri að slíkt var ekkert spaug fyrir þann mann, sem fyrir þessu varð, enda vart hent aðra en liðléttinga.

Mér var unun að öllu sem að þessu laut, skildi þetta skrax til fulls og lék mér að því, sem af hverjum manni var vænzt. Ef einhver var klaufalegur var hann ekki svo mjög atyrtur, heldur tautað til hans og augngotum óspart beitt. Undir niðri var mjög strangur agi, hin óskráðu lög varð að rækja og þeim að hlýða til hins ýtrasta.

Við sviksemi og luntabrögðum var að vísu engin ákveðin refsing önnur en fyrirlitning félaganna, sem enginn ærlegur drengur gat risið undir, að bæta ráð sitt var eina lausnin. Sjóferðamannsbænina hafði ég aldrei heyrt né séð hana á prenti, enginn kenndi mér hana og lærði ég hana aldrei. Ég kunni bæði kvöldbænir og morgunbænir, sem faðir minn kenndi okkur börnunum í rökkrinu. Ég las einhverja morgunbæna minna, sem ég minntist það og það sinnið. Ég var orðinn sjómaður og bjóst við að það myndi þykja svo mikil skömm að kunna hana ekki, að ég vildi ekki eiga undir því að segja frá þessu. Sjóferðamannsbænin er svona:

Bjarni skrifar bænina samt ekki í handritið, en seinna í textanum er vitnað í Þuríði formann sem hafi sagt Jóni á Híðarenda á barnsaldri að lesa ætíð fyrir sjóferðir : „Ber þú Jesús bænirnar mínar o.s.frv.“ Bænin sú er svona:

Ber þú, Jesús, bænirnar mínar
beint upp til þíns föður í hæðir.
Lát mig njóta líknarinnar þinnar,
lífsins og sálarinnar gæðir.
Stýrðu skipi og stýri mínu,
styrk þú mig í orði þínu,
gæt minnar sálar í gæsku þinni,
gef þú mér farsæld í ferðinni minni.

Þegar þessi bæn var lesin fyrsta sinni þessa vertíð af berhöfðuðum félögum mínum, sem allir lutu (drúptu) höfði, var ég óviðbúinn, en hélt samt að hver maður væri að biðjast fyrir. Ég man enn í dag hvað ég hugsaði og sagði hljóðlega: „Góði Jesú hjálpaðu mér til þess að verða félögum mínum til gagns“.

Félagar mínir, skipshöfn Jóns á Hlíðarenda, varð mér góð og vinsamlegri sem lengra leið, mér fannst því með sjálfum mér, að ég hefði verið bænheyrður.

Löngu síðar og við ólíkar athafnir bað ég fyrir mér á svipaðan hátt.

Ýtt úr vör, róið, fiskað og lent

Við höfðum ýtt úr vör, sett upp segl og sigldum á fiskimiðin og höfðum beitivind. Alda var all mikil og innýflin í mér tóku að ólga. Vesaldómur minn komst í algleyming. „Já, ég sagði þetta alltaf, hann er svo fölur, það er merkið“, sagði Steini. Ég var fárveikur allan róðurinn og gerði lítið gagn. Ég var látinn gersamlega afskiptalaus, eins og ég væri ekki til. Þó heyrir það til sjómannsuppeldinu að beita sjóveikan byrjanda smá kerskni, meðal annars í þeim tilgangi að láta hann verða hvimsa við, því það gat vel orðið nokkur lækning, t.d. að nudda um vitin slorugum vettlingi og spýta tóbakslegi á trýni hins veika. Mér stóð svo nákvæmlega á sama. Ég tek fyrir að um mannvonsku væri að ræða af hendi félaganna, þetta heyrði undir glettur við sjómannsuppeldið. Ég lagaðist mikið við fleiri róðra, en sjóveikin fylgir mér enn eins og skugginn.

Þegar að landi var komið, við reittum svolítið, voru seglin felld áður en rennt var í vörina. Framámenn, vöskustu menn hverrar skipshafnar, sátu klofvega hver á sínum borðstokk til þess að vera viðbúnir að síga niður með kinnungnum með kolluböndin til reidd, fyrst tóku þeir árekstur af skipinu með mótspyrnu og síðan hélt hvor í sitt kolluband og héldu skipinu á floti. Formaður hafði stjakann til reiðu, sat í sínu formannssæti og stjakaði á báðar hendur eftir því sem skipið flaut til hliðar. Væri lítill afli og ekki átti að róa aftur fól formaður öðrum þetta verk stundum og gekk sjálfur í land. Væri afli svo góður að róið væri aftur fengu menn að skjótast inn í búð og fá sér bita, rúgbrauð og hangiketsbita, sjóveikir höfðu litla lyst á þeirra mat, þeir þáðu mjólk eða graut, en slík vara sást aldrei í sjóbúð í Þorlákshöfn í minni tíð, heldur ekki neinskonar nýmeti, mataræðið jók á þjáningu sjóveikra.

Landvinna og aðgerð

Eftir róður sátu hásetarnir hver í sínu rúmi og seiluðu fiskinn að skipinu fljótandi, mismunandi margir eftir fiskmagni, aðrir báru upp bjóðana og farviðinn til að létta skipið áður en það yrði sett. Ætti að róa aftur sóttu þessir sömu menn nýbeitta lóð eða ruku í að beita ef þess þurfti. Aflinn var dreginn undan sjó og síðan borinn  upp á bakinu. Til þessa verks voru skildir eftir menn í landi þegar róið var aftur, og þá einkum þeir sjóveiku og einnig til að beita milli róðra eða til næsta dags. Sjaldan var beitt á sjó en mun þó hafa komið fyrir.

Til þess að bera upp aflann hentuðu vel viljugir, sterkir menn. Þeir sem þetta verk unnu þræddu af aðal seilunum á lausa seil eins mikið og hver maður gat rogast með. Þóttist sá mestur, sem flesta bar fiska í byrði. Ekki var auðvelt að svíkjast um, ætíð var litið á bakið þegar framhjá var gengið, fljótlegt var að kasta tölu á fiskana, var þá gerður aðsúgur að þeim manni sem hlífði sér, væri hann fullfrískur.

Við reyndum að haga göngu okkar þannig að við gætum lyft hver á annan svo byrðin yrði sem allra níðþyngst og lágu þá þorskarnir yfir axlirnar í bak og fyrir. Fjaran var talsvert brött upp á sjávarkampinn, undir fótunum í hverju skrefi, 40-60 m. leið upp á kampinn.

Þegar afli var mikill, sjóveður gott og tví- eða þríróið, voru svo fáir á sjó sem mögulegt var, en fleiri í landi til að gera að aflanum. Venjulega beið sú vinna þar til búið var að setja upp skipið. Í góðu veðri fóru menn úr stökkunum áður en aðgerð byrjaði. Í fiskihrotum var aðgerð ekki lokið fyrr en um og eftir miðnætti og róið aftur í birtingu. Slíkar hrotur gátu staðið allt að viku. Aldrei á minni æfi kynntist ég öðrum eins þrældómi, helsárar hendur og svefnleysi, enda reið þetta þeim að fullu, sem ekki voru harðgerðir. Eitt sinn þegar komið var úr síðari róðri vorum við aðeins tveir að vinna, en vorum þrír í landi, einn féll í yfirlið við vinnuna og svaf vært og lengi, gafst upp.

Áður á tíð var byrjað á því að skipta aflanum eftir róður. Skipið fékk sína hluti og lagsmenn saman. Formenn og vönustu menn önnuðust skiptin, síðan var tekið á. Lagsmenn ýmist skiptu eða verkuðu sameiginlega, skiptu síðan um lokin eða seldu saman. Þegar tekið var á um tvo hluti voru notaðir sjóvettlingar, flatningarhnífur eða stigið á milli, síðan sneri annar frá en hinn spurði eftir því sem við átti: „Lófi eða laski“? „Blað eða skaft“? „Hæll eða tá“?

Fyrir mína tíð var þetta breytt og aflinn verkaður sameiginlega og seldur allur í heild. Við aðgerð var verkskipting þannig, að sumir hausuðu, aðrir flöttu. Að sjálfsögðu var ég látinn hausa, það var viðvaningi auðveldara og þó ég reri tvær vertíðir fékk ég alls ófullnægjandi æfingu í flatningu, enda hið mesta vandaverk. Ábyrgð okkar, sem hausuðum var sú einkum að skera ekki hnakkann og að rífa ekki þunnildin frá fiskinum. Þetta var ekki vandalaust á ríga þorski. Við hausun ýsu varð að skera undir visst bein, veltubeinið, til þess að rétt væri að farið og ýsan vel hausuð. Mig minnir að flatningsmenn slitu einnig (skildu að innvolsið). Hjá hverju flatningsborði stóðu ílát, annað fyrir lifrina, hitt fyrir gotuna. Svilum og skúffum var fleygt í kös og síðar bornar á börum út á tún eða í kálgarð. Stundum var skúffunum þó beitt. Einnig  tók flatningsmaður sundmagann og lagði hann á borðið hjá sér, líka kútmagann ef menn vildu senda hann heim.

Flatning fisks er hið mesta vandaverk, ekki má fylgja hryggnum fiskur og skurðir í bolnum helst engir. Vandasamast er að kúffa hrygginn þannig að hnífurinn hrökkvi ekki of djúpt. Það tókst fæstum mönnum að komast hjá þessum skurði þar í bolinn. Flatningshnífarnir voru með fremur stuttu, stinnu blaði, sköftin úr tré, vafin með snæri. Allir höfðu menn sjóvettlinga, bæði til að verja hendur fyrir beinastungum og svo voru þeir mjög áríðandi að forðast rispur og skurði. Varnarlyf voru engin, því síður plástur, léreftsræma eða strigi á fingurbrot var eina vörnin, einkum gegn sviða undan salti. Sjórinn og loftið var heilnæmt og furðu sjaldan kom blóðeitrun í öngulstungur, rispur og skurði. Ekki minnist ég þess að ég sæi sjómann með fetil þessi ár, sem ég reri í Höfninni.

Fyrr var aðeins minnst á hve sjaldgæf blóðeitrun var. Vissir menn höfðu svo þann trúnað að salta fiskinn, til geymslunnar voru notuð bárujárnshús, aðrir menn báru til saltaranna á handbörum og ekki var sparað að hlaða þær þó að hált væri að halda um handföngin. Ég var sterkur og innra með mér skemmti ég mér við að sjá suma félagana kikna í hnjám og heykjast í baki undir byrðinni.

Lifrin var sett í kagga en hrognin og sundmaginn voru söltuð í stafla, auk þess sem gotunni var beitt nýrri. Oft fékk ég mér lýsisskál eða laut að lýsiskagganum og saup. Ekkert var um þetta fengist, enda ekki margir sem gátu þetta.

Að loknu öllu félagsverki hirti hver sína hausa, reif þá upp, sumir skáru sér gellur og söltuðu þær, hausunum var síðan raðað á grjótgarða eða malarkampinn. Þegar þeir voru nokkuð visaðir voru þeir klofnir með öxi um miðjan krummann, en látnir hanga saman á kjaftabeininu. Best var þá að hengja hausana á trönur, en þær áttu fáir. Sjávarkampurinn varð þá að nægja til að þurrka þá.

Kæmi rok og sandrenningur stórspilltist allt harðmeti. Ýsu hertu margir helzt á trönum. Tvær og tvær voru spyrtar saman, það hét ýsuband (eða spyrðuband). Venjulega veiddist ein og ein langa. Lönguhausar hertir eru illharðastir allra fiskhausa. Það var talið meðalmannsverk að rífa hertan lönguhaus (kjamma) fyrir aftan bert bak og hníflaus. Það er góður og furðumikill matur í þorskkjamma og sérlega góður fiskur, í einum vanga eru einkum fjórir fiskvöðvar, kinnfiskur, koddi, bógur og bjalla, fleiri nöfn mætti nefna.

Í langri fiskihrotu var ekki hægt að koma aflanum undan jafnóðum, það versnaði auðvitað fiskurinn en mest um vert þótti að ná í svo mikinn afla sem framast var auðið. Róðrarfjöldinn daglega fór eftir því hve langt var að sækja. Eftir síðasta róður var skipið sett svo hátt að sjórinn næði því ekki um hæsta flæði eins og það var hverju sinni.

Frágangurinn og félagsskapurinn

Þegar allri skylduvinnu var lokið, sem mátti heita samtímis hjá öllum, voru skinnklæðin vandlega þvegin úr sjó, sjóskór og sjóvettlingar, verst var að ná vel úr vettlingunum slorinu, en væru þeir vel þvegnir úr gallvökva héldust þeir mjallhvítir. Einnig notuðum við gallvökva á hendurnar. Skinnklæðin voru svo hengd meira og minna blaut við stoðina eins og fyrr var lýst, síðan háttuðu menn, kveiktu týru og snæddu úr skrínu sinni. Þegar mest og lengst var unnið var mestum vandkvæðum bundið að hafa kaffi, var þá sjaldnast tími aflögu til að stauta í kaffikvörnina.

Síðasta verk hverrar skorpu var að hirða sjálfan sig. Skolað var af höndum úr sjó og í bezta tilfelli einnig andliti. Mig minnir að við hefðum strigahandklæði, sápa var engin, nema sú, sem fékkst úr fiskgalli og því, sem hver maður gat lagt sér til af sjálfum sér. Mest vinna var lögð í þvott sjóvettlinganna, upp úr fiskgalli og sjó, og skinnklæðin þvoði hver maður svo vel sem auðið var því þau voru svo borin í sjóbúð og hengd við stoðina eins og fyrr var lýst, og hélzt engum uppi að hengja þau slorug við vit annars manns.

Eins og fyrr var minnst á notuðu ekki lagsmenn stoð saman fyrir sjóklæðin, heldur þeir sem sneru saman höfðum. Stoðarfélagi minn var kallaður Steini, hann var lágvaxinn, hjólbeinóttur, innskeifur og þéttur á velli, steig fast til jarðar, fremur þunnleitur með jarpt yfirskegg. Steini var ýtinn fyrir sig og gætti vel sinna eigin hagsmuna, en þó óáræðinn, fámáll, harðmæltur og heldur var hann geðstirður. Nízkur var hann og mjög sjóhræddur, sjóveiki bar því aldrei að hjá honum. Jafnan jóðlaði hann skro, bæði á sjó og landi. Hann var hreinlegur maður og hirti föt sín því vel og einnig sjóklæðin. Segja má að sú hirðusemi væru tildrög að eftirfarandi atburði:

Það var landlega, menn dóuðu þá oft til föt sín og skinnklæði milli dúranna. Ég var úti að leika mér við menn úr öðrum sjóbúðum, Árna á Reyðarvatni, Gísla Jóhannsson, Ingvar í Nepju, Guðmund sterka í Saurbæ o.m.fl. Þegar ég kom inn í sjóbúðina okkar fyrir háttatíma, mettaður af sjávarlofti og ólgaði af fjöri og gleði, hafði Steini verið að „dóa til“ skinnklæði sín með því að lifrar- eða lýsisbera þau og þar eð skinnið hafði ekki drukkið til fulls í sig góðgætið var megn lykt af þeim. Ég fylltist strax fólsku, tók sjálfskeiðung minn og bjó mig til að skera á fléttuna og tautaði víst samtímis um það að ég myndi fleygja skinnklæðunum út. Steini, sem var að hátta sig, spratt upp reiður mjög og hótaði mér öllu illu, en þó Steini væri sterkur vel hafði hann séð leikni mína í tuski við aðra menn og lagði þessvegna ekki í að láta höndur skipta, en eftir óþvegin orðaskiptin á báða bóga, tók Steini föggur sínar og fór með þær í útihús. Enginn félaganna lagði orð í belg, en með því að Steini var stundum dálítið erfiður leiddist vissulega engum atburður þessi og lagsa minn sá ég brosa í kampinn og ýmsum mun hafa fundist stráklingur nokkuð frakkur við einn harðduglegasta og þaulvanasta mann skipshafnarinnar. Við jöfnuðum okkur strax daginn eftir og var Steini mér góður æ síðan. Hvað sem framansögðu líður kom í þessu fram dyggð Steina að fara með reitur sínar, en alls ekki kæruleysi, heldur sambland af hugsunarleysi og líka að sjá hvað komast mætti.

Félagsskapurinn í búðinni var svo góður að mönnum varð aldrei alvarlega sundurorða. Ég var víst sá eini, sem varð stundum fyrir barðinu á mönnum, en ég átti það allt skilið og vann fyllilega til þess. Síðan ég man eftir mér og enn í dag hefi ég unun af glettum við menn, aðeins þó ef þær sökuðu engan, en voru svo slóttugar að menn gengu sjálfir í gildruna. Ekki læt ég neitt af því tæi koma hér fram þó sumt sé óneitanlega æði spaugilegt. Lagsa þótti kerskni mín til þess fallin að gera lífið í búðinni fjörugra og fjölbreyttara og með svipbrigðum sínum ól hann heldur á þessu. Lagsi var greindur, gætinn í flestu, talsvert hagmæltur, kunni sérlega vel til allra verka til lands og sjávar enda lagtækur og hirðusamur. Hann var mér sérlega góður enda varð ég honum eftirlátur í öllu.

Það kom fyrir að hann ávarpaði mig með nafni, ég hrökk þá við og vissi strax, að nú hafði ég gert eitthvað á móti honum. Það reyndist ætíð svo. Hann sagði mér svo hálfvegis til syndanna, helst eitthvað um hirðusemi, sem snerti okkur báða. Ég var alltaf eins og lamb við lagsa minn, mér þótti vænt um hann og vinátta okkar hélzt meðan hann lifði, og einnig með börnum hans og mér.

Þetta kom fyrir að menn gættu þess ekki að bera á sjóklæði sín fyrr en rétt fyrir vertíðina eða jafnvel eins og Steini ekki fyrr en á vertíð. Sumir notuðu fernisolíu, þótti mér miklu andstyggilegri lyktin af olíunni en lifur eða lýsi þegar ég var sjóveikur. Þegar ég skinnklæddi mig og steypti yfir mig sjóstakknum fékk ég strax klígju, en það lagaðist aftur, þar til ylgjan tók að (plaga) plága mig. Á ráði þótti mér lang verst volæga (?) loftgusan, sem streymdi upp með hálsmálinu, menguð lýsislykt, hún fylgdi hverju árataki. Í góðu veðri og einsýnu, þegar enginn hnútur eða kvika var á sveimi, smeygði ég mér úr stakknum á róðri og var það allur munur.

Verksvit og samstaða

Í stórum dráttum var lífið í verinu eins og ég hefi nú lýst. Mér fannst mikið til um hversu menn voru snjallir í störfum og nákvæmir. Samstilling mannsaflsins var ótrúlega örugg og traust. Þeir gerðu veðurspá eftir útliti lofts og lagar með ótrúlegu öryggi, enda varð þessum fíngerðu fleytum ekkert að grandi á rúmsjó nema ofsarok og við landið brotsjóir. Gegnir þó mikilli furðu að langoftast unnu sjómenn á opnum bátum sigur í baráttunni við náttúruöflin þó að útaf því brigði í hamförum, svo sem sagan hermir. Þarf engan nútímamann að skorta skilning á því að veðurspá hafi getað brugðist augum og athugun manna fyrri alda þar sem hinum nákvæmustu náttúruvísindum nútímans skeikar oft stórlega þrátt fyrir fjölda loftmæla um víða veröld.

Þegar ég renni huganum yfir dvöl mína í verinu í Þorlákshöfn tvær vetrarvertíðir, 1908 og 1909, er vissulega margs að minnast þrátt fyrir fábreytt daglegt líf. Viðvaningar lærðu strax hætti og siði félaga sinna og vinnuna einnig furðu fljótt. Mér finnst nær eingöngu góðs að minnast. Hugsunarháttur félaga minna var mjög lærdómsríkur, en vinnan oft mjög erfið. Sjómennirnir í verstöðinni voru einkar samstilltir í trúmennsku, verkkunnáttu og órofa samstilltri útsjónarsemi. Þeir voru kappsfullir og mjög metnaðargjarnir í sjósókn, fiskimagni, kappróðri og öllum vinnubrögðum einstakra manna.

 Hásetarnir kappkostuðu hver og einn að vera vaskur sjómaður, fiskimaður, góður ræðari, fljótur að fletja og formaðurinn að stýra vel í ósjó og lenda áfallalaust ef brim var í lendingu. Hver háseti lagði metnað sinn og drengskap að hljóta orð fyrir að vera eftirsóttur í skipsrúm.

Samstilling og samheldni hverrar skipshafnar var órjúfanleg og þó að nágrannakritur ætti sér alls ekki stað t.d. milli skipshafna, var engum þolað að ganga á annars rétt. Hin óskráðu lög voru sterk og nákvæm og á bak við þau fyllsta alvara sú, að hver hafði sitt örugglega án íhlutunar annarra. Ótrúleg alvara ríkti yfir öllu undir niðri. Ljótt orðbragð átti sjaldan við hin ábyrgðarmiklu störf og heyrði ég furðu sjaldan blótsyrði, en kerskni, smá háðsglósur og lúalegar augngotur voru ekki sjaldgæf fyrirbæri.

Sundurlyndi skipshafnar var óþekkt og einnig misklíði milli lagsmanna. Ef annar þeirra átti í brösum var tveimur að mæta. Þannig var sá hugsunarháttur, sem ríkti og réði. Þó að sjóbúðirnar væru lélegar vistarverur leið mönnum furðu vel, okkur var aldrei kalt, við klæddumst eingöngu ullarfatnaði og við reyndum að verða aldrei blautir að ráði. Maturinn var kjarngóður, en fábreyttur: rúgbrauð, hangikjöt, kæfa, smjör og harðfiskur, kaffi og vatn að drekka. Nýjan fisk smökkuðum við aldrei né grauta eða mjólk, eldamennska þekktist ekki og hver varð að þjóna sér sjálfur.

Heilsufarið var aðeins á einn veg, allir voru alltaf hraustir. Hreinlæti var svo gott sem verða mátti, menn vönduðu alla umgengni. Aldrei var unnið nema í skinnklæðum, fötin urðu því ekki mjög grómtekin. Sjóbúðargólfið var alltaf rakt vegna mikils umgangs, ryk var því ekkert og þó að loftræsting væri engin sérstök var ávallt umgangur og dyr þessvegna oft opnar.

Afþreying í verinu

Það versta við sjómannslífið á róðrarskipunum var óhagstæð vinna. Ofsalega ströng í fiskihrotunum en engin í landlegum, þá lágu allir eldri menn og sváfu eða röbbuðu saman, við hinir yngri glímdum þegar fært var. Frjálsíþróttir voru ekki mikið iðkaðar, þó æfðum við dálítið hástökk, en langstökk ekki þægilegt að iðka á freðinni jörð, en langt var inn á Sandskeið. Allar fjörur í nágrenninu voru stórgrýttar, það var því ekki margra kosta völ í sambandi við æfingu frjálsíþrótta. Köst voru með öllu óþekkt. Glíman var næstum eina íþróttin sem iðkuð var að staðaldri og hiklaust líka þó að jörð væri beingödduð.

Ég og fleiri ungir menn glímdum stöðugt í landlegum og minnist ég ekki meiðsla svo talizt gæti. Einu sinni féll ég þó svo illa á rófubeinið seint á vertíð, að ég bar ekki mitt barr þá vertíð til loka. Við höfðum engan leiðbeinanda, en allir kunnu gildandi aðalglímureglur. Þá voru leyfð handbrögð og fátt með öllu bannað annað en bolast og að níða keppinaut niður, því andmæltu allir, bæði glímumenn og áhorfendur, en þeir voru ætíð nokkrir, og fjölmargir ef háð var bændaglíma.

Það var keppikefli hverrar skipshafnar að eiga í sínum hópi frækinn mann í einhverju og helzt sem flestu. Þýðingarmest var að eiga fiskinn formann og um leið góðan stjórnanda, formann, sem stýrði vel í brimlendingu og skilaði mönnuðu skipi sínu áfallalaust og heilu í höfn. Afburða ræðari var mikils metinn, einkum væri íþrótt hans tvímælalaus, t.d. þekkt frá ferjustöðum, andóf í strekkingi var líka þroskaraun.

Meðan handfæri voru í gildi var bezti fiskimaðurinn allra mest virtur. Þá voru kraftamenn vel séðir og vaskir glímumenn í landlegum. Ég vann mér það til ágætis fyrir mig og mína skipshöfn í um hundrað manna bændaglímu að standa einn eftir ósigraður. Síðasta glíman var úrslitaglíma milli mín og Guðmundar í Saurbæ. Við vorum bændur og allir okkar menn voru fallnir. Við brytjuðum niður hvor fyrir öðrum þá síðustu.

Keppinautur minn var stærstur allra manna í verstöðinni og sterkastur. Hann var beinvaxinn og mjög karlmannlegur, ég hefi aldrei séð slíkar herðar og handleggi og öll var líkamsbygging hans samræmd og karlmannleg. Að líkamsatgervi var Guðmundur Gíslason líkastur Haraldi Einarssyni, glímukappa og aflraunamanni frá Kerlingardal, þeirra manna, er ég hefi kynnst. Guðmundur lék sér að því að lyfta sementstunnu (360 pd.) upp á hestvagn, enda varð hann frægur fyrir það. Hann var stilltur vel, hlédrægur og hinn bezti drengur.

Í glímu átti hann góð brögð, einkum klofbragð og leggjarbragð. Þó að hann væri ekki stirður var hann ekki fimur né nógu séður í glímunni og einkum í því efni skildi með okkur. Þessi glíma endaði með sigri mínum með hælkrók hægri á vinstri þegar ég kom niður úr klofbragðsvörn. Með þessum sigri var skipshöfn minni borgið mína tíð í Höfninni, hversu oft sem ég féll eftir þetta á æfingu fyrir hinum og öðrum. Sigurinn í mjög fjölmennri og æsispennandi bændaglímu var staðreynd, annað skipti engu máli.

Aðrir fræknir glímumenn en Guðmundur Gíslason, sem ég minnist sérstaklega frá þessum tíma í Þorlákshöfn, voru Gísli Jóhannsson, formanns frá Grafarbakka, Páll Júníusson frá Seli, Árni Tómasson frá Reyðarvatni og nágrannar ýmsir fleiri.

Ein íþróttin var kappróður, en hann var ekki sérlega algengur, menn hlífðust við að lenda í þeirri keppni. Kappróður var sjaldgæfur frá landi, en á heimleið gat hann orðið freistandi og þegar skipshöfn reri framhjá annarri sem sigurvegari var siður að rétta fram eitthvað girnilegt til að storka sigraðri skipshöfn, t.d. rullu, sem mörgum þótti gott að jóðla. Matur eða drykkur var aldrei í skipum, en slíkt hefði vissulega verið gaman að sýna svöngum mönnum. Að tapa kappróðri þótti mjög hvimleiður ósigur.

Skemmtana í þess orðs venjulegu merkingu, nutum við engra, ekki var hægt að dansa, stúlkur sáust varla í verstöðinni. Tvær heimasætur áttu þó heima á býli sem stóð í túninu, þær voru mjög myndarlegar, kátar og siðprúðar. Einu sinni minnist ég þess, að yngsta dóttir formannsins okkar, sú eina sem var ógift, kom að finna föður sinn. Hún var glæsileg stúlka. Eftir að hún var orðin húsfreyja á Hjalla kynntist ég henni nokkuð.

Þó að við hefðum viljað skjótast á skemmtanir austur á Eyrarbakka eða Stokkseyri kom ekki til greina að fara neitt, nema þá í sendiferðir fyrir skipshöfnina. Alltaf gat kallið komið óvænt. Ég hugsaði um það síðar hvað margt hefði mátt gera þarna gagnlegt og uppbyggilegt ef nokkur hugsun hefði verið á því. Fræðari hefði átt að koma við og við og flytja erindi, allt þessháttar hefði verið mjög vel þegið. Svolítið bókasafn var til, mig minnir að hver skipshöfn legði fram smá upphæð, 25 aura hver maður, og að safnið væri geymt hjá Hafnarfeðgum. Margir notuðu sér þessar bækur, aðrir gerðu aldrei neitt og litu ekki heldur í bók, blöð sáust aldrei.

Þó að menn hefðu viljað smíða eitthvað, hnýta net, gera upp lóð, sauma sjóklæði, var hvergi rúm til neinnar vinnu, og mætti finna auðan krók var þar svo kalt að enginn hélzt þar við í dútlvinnu. Það var því ekki margra kosta völ. Reynt var að koma á fundum til umræðna um viss málefni. Bergsteinn Sveinsson, kennari, var driffjöðrin í þessari vðleitni, hann var greindur maður og velviljaður. Einhverja kjallaraholu fengum við til fundahaldsins. Ég minnist þess, að Bergsteinn fékk mig til að hefja umræður um þegnskylduvinnumálið. Frammistaða mín var mjög léleg vegna þess, að ég vissi lítið um málefnið, heimildir voru engar fyrir hendi og ég kunni ekki að leggja útaf því litla, sem ég vissi um tildrög þess. Umræður urðu litlar svo sem von var þar eð málið var illa reifað.

Síðar færðist meira fjör í félagslíf og umræðufundi. Tímarnir breyttust. Ungmennafélögin döfnuðu vel og margir menn öðluðust áhuga og leikni á málfundum. Sú þróun náði einnig til vermanna í Höfninni. Ég heyrði menn aldrei kveðast á og hefði það þó verið góð dægrastytting, ekki skorti á vísnakunnáttu og margir voru hagmæltir, en forustu vantaði, menn voru bæði hlédrægir og öllu óvanir á þessu sviði. Örfáir menn tefldu en margir spiluðu, einkum lander (?) og oftast upp á aura. Lomber sá ég aðeins. Ég spilaði lítið í þá daga, aðeins púkk á jólunum og vist með sólósögnum.

Lærdómurinn og lífsreynslan

Mig minnir, að ég liti svipuðum augum á lífið og starfið í Þorlákshöfn þegar ég var háseti eins og ég geri þegar ég hugsa um lífsleið mína nú. Ég undi mér ágætlega, naut þess góða til fulls, lærði alls ekkert illkynjað, sá menn t.d. aldrei með áfengi og óþokkaskapur til orðs eða æðis var óþekkt fyrirbæri. Ég var aldrei smeykur við hættur, sem þó óneitanlega ætíð vofa yfir skipshöfnum á opnum fleytum með takmarkaðan útbúnað til bjargar ef of var teflt á tvær hættur. Þjáningar sjóveikinnar og strangrar vinnu í fiskitörnum leit ég á eins og annan viðburð sem ég yrði að þola möglunarlaust, enginn átti sök á slíku, aflanum varð að bjarga, hann var sú blessuð björg, sem veitt var, og verið var að sækjast eftir, og heitar óskir beindust að því að erfiðið blessaðist með góðum afla.

Sjóveikin var mín eigin veila og meira að segja fékk ég af þeim sökum meðal annars að vinna nauðsynlega vinnu í landi þegar vel fiskaðist. Hinsvegar hreifst ég þá þegar af dyggðum félaga minna og þó enn meira nú þegar ég get metið þær á mælikvarða mikillar lífsreynslu, þetta hispursleysi að aldrei léki vafi á því að öllu mætti treysta, loforðum, nákvæmni í hverju handtaki og athöfn, alltaf voru allir viðbúnir og öll orkan til reiðu hvenær sem kallið kom. Þannig var allt dyggilega uppbyggt á trúmennsku og líkamlegum afrekum, enginn lét hlut sinn viljandi eftir liggja. Þannig reyndi ég margt, ofurerfiði, iðjuleysi í landlegum, lærði vinnubrögð sem ég kunni ekki áður og kynntist sjómannslífinu eins og það var í verstöðvum í byrjun 20. aldar í Þorlákshöfn. Þar var jafnan gott að lenda, en sumar veiðistöðvar áttu við brotsjói að etja í lendingu.

Verstöðvarnar á Suðurlandi

Norðurvörin í Þorlákshöfn var þó talin enn öruggari en Suðurvörin til lendinga, þar var þrautalendingin ef útaf bar. Aldrei þurftu skip úr Suðurvör að flýja þangað í minni tíð, en þó mun það hafa komið fyrir. Hinsvegar kom það ósjaldan fyrir að skip frá Stokkseyri og Eyrarbakka „hleyptu“ til Þorlákshafnar og skip enn lengra austur með söndum suðurstrandar landsins. T.d. hefir það komið fyrir að skip úr Landeyjum var á heimleið úr Vestmannaeyjum og gat ekki lent við Landeyjasand og komið suðaustan rok, svo ekki var annarra kosta völ en hleypa vestur með ströndinni og alla leið til Þorlákshafnar. Í skipinu voru konur og geta má nærri hvernig fólkið hefir verið á sig komið eftir slíka hrakninga.

Ekki minnist ég að skip frá Stokkseyri hleyptu til Þorlákshafnar utan einu sinni. Skip Hreins í Hvíld fórst í brimgarðinum þar og náði annað skip í lík Hreins og mig minnir tvö önnur lík og hleypti síðan til Þorlákshafnar og lenti í Norðurvör. Þetta var svipleg og sorgleg stund. Þorlákshafnarskip sem sóttu vestur með landi og lentu í stórviðri hleyptu til Herdísarvíkur og jafnvel til Grindavíkur. Ég hefi það fyrir satt að Jón á Hlíðarenda hafi aldrei, í þau 47 ár sem hann stjórnaði skipi, lent utan þeirrar hafnar, sem hann reri frá.

Jón formaður á Hlíðarenda

Ég get um það fyrr að Jón hefði verið gæddur dulgáfu. Ekki verði annað séð en æðri, ósýnileg öfl hafi að minnsta kosti einu sinni beint honum með skipshöfn hans frá hreinum voða. Vil ég skýra frá tveim atburðum úr sjómannslífi Jóns ásamt nokkrum venjum hans, en fyrst þarf ég þó að víkja aðeins að æskuárum hans.

Jón var ekki hjónabandsbarn og strax tekinn af móður sinni og ólst hann upp hjá ömmu sinni. Átta ára gamall reri hann sinn fyrsta róður á Stokkseyri og dró þá 12 fiska. Lífsreyndir menn sögðu honum að hann skyldi skipta þessum fiskum milli þriggja aldinna, fátækra kvenna, og nefndu þær. Þetta myndi auka gæfu hans og gengi, ekki síst ef hann yrði sjómaður. Ein þeirra var Þuríður formaður, en hún er sögufræg kona sem formaður á Stokkseyri. Jón reifaði með fiskana og lýsir hann Þuríði þannig.

Þegar hún kom fram í göngin til að taka á móti fiskunum, að hún hafi verið í miklum, gömlum karlmannsfrakka og með pípuhatt á höfði. Þegar hann afhenti henni fiskana þá las hún yfir honum blessunarorð og vildi sjá fiskinn, sem hann dró fyrst. Drengurinnn hafði merkt þann fisk og hafði hann því til reiðu. Þuríður glennti sundur skoltana á fiskinum, skoðaði vandlega upp í hann og sagði síðan: „Það munu fleiri bíta á hjá þér væni minn, þú munt verða farsæll fiskimaður“. Gekk hún svo eftir því hvort amma hans hefði kennt honum sjóferðarmannsbænina og kvað hann svo vera. Meðal annars sagði Þuríður drengnum að þegar hann yrði orðinn formaður, og kallaði menn sína til róðrar, skyldi hann ætíð segja: „Skinnklæðum okkur í Jesú nafni“, og eftir lestur sjóferðamannsbænarinnar skyldi hann signa bæði sjálfan sig og skipið og síðan lesa: „Ber þú Jesús bænirnar mínar …“ o.s.frv. Sagðist Jón ætíð hafa tamið sér að rækja ráðleggingar Þuríðar.

Enn þarf ég að segja frá því, að þegar Jón var ungur maður reri hann eina vertíð á Seltjarnarnesi. Þar kynntist hann seglabúnaði sem var miklu fullkomnari en gerðist austan fjalls. Þessa nýjung færði hann með sér í verstöðvarnar í Árnessýslu, sjálfur var hann þá orðinn formaður í Þorlákshöfn og setti nýju seglin í skip sitt, en menn töldu seglin glæfraleg og beindu sonum sínum fremur frá Jóni á Hlíðarenda af þessum sökum, þó að fiskikóngur væri. Hásetum hans, sem reynslu höfðu af nýju seglunum, þótti munur að sigla með þeim og þar með fremur losna við hinn illræmda barning.

Kem ég nú að þessum tveim dularfullu fyrirbærum í sjómannstíð Jóns á Hlíðarenda.

Þegar hann var ungur maður reri hann sem háseti á Stokkseyri hjá Bjarna Pálssyni í Götu. Sá einkennilegi ósiður var allsráðandi í verstöðvum áður á tímum að róa án þess að hafa svo mikið sem vatnskút í skipinu, hvað þá blöndukút eða matarbita. Morgun nokkurn í góðu veðri og góðu útliti fann Jón á sér að erfiðleikar myndu mæta skipshöfninni í þessum róðri, sem búið var að kalla til. Hann hugsar sé því, að nú skuli hann biðja formanninn um leyfi til að hafa blöndukút með í skipinu. Leyfði reyndist auðsótt og varð þetta að ráði. Var svo róið á miðin, en fiskur reyndist tregur, var þá að venju kippt dýpra og dýpra, en síðla dags skall á skyndilega aflandsrok, sigling var því útilokuð (…) en vegna vindáttarinnar brimaði ekki og engin hætta á erfiðri lendingu þegar þar að kæmi. Barningur móti veðri og sjó var því hafinn hið bráðasta. Samtaka vilji og máttur sjómanna í barningi í þá daga, var svo sterkur, einhuga og óbugandi, að stundum þegar ekki steinmarkaði kvað við hástöfum: „Æðir og rennur“ – Ef betur rerist á annað borðið, bak eða stjórn, var aldrei kallað til þeirra sem betur máttu sín að draga af sér, heldur var ætíð hrópað til hinna: „Betur á bak“ eða: „Betur á stjórn“, eftir því sem við átti hverju sinni. Þessi umræddi barningur stóð yfir margar langar stundir, en það var eins og menn gæfust aldrei upp í barningi, jafnvel þó að vonleysi og hætta væri yfirvofandi, en þó sízt í þetta sinn því sýrudrykkurinn endurnærði skipshöfnina og rómaði hún þá lánsemi, er blöndukúturinn veitti, og hlaut Jón ósvikið lof fyrir ráðdeildina.

Hitt fyrirbærið er miklu merkilegra enda var það mjög ljóst og án nokkurs vafa mjög örlagaríkt. Ég gat um það að formaður minn hafði fyrstur manna betrumbætt seglagerðina í verstöðvum austan Hellisheiðar. Hann sá mikli víkingur á sjó kunni manna bezt að nota góð segl og beita þeim, enda mátu hásetarnir seglin hans Jóns að verðleikum. Eitt sinn árla morguns þegar hásetarnir voru komnir  til skips og höfðu fellt hlunna, kveður við frá formanni að framámenn skuli taka seglin úr skipinu og leggja þau á sjávarkampinn. Kalli formanns var hlýtt umyrðalaust að venjulegum hætti, en nokkurn óhug sló á skipshöfnina vegna þessarar einstæðu og óskiljanlegu ákvörðunar. Seglanna vildu þeir sízt af öllu án vera. Að vísu var rennilogn þá stundina, en því fylgdi venjulega hafgola seinnipartinn og þá hraðbyri í land.

Öll skip Þorlákshafnar reru þennan dag og renndu á svipuðum slóðum í svokölluðum Hafnarsjó, fiskur var fremur tregur. Aflíðandi hádegi setja tvö skip upp segl og sigla vestur með landi og nokkuð djúpt. Sá Jón þá að þarna voru að verki tveir aðal keppinautar hans í fiskimagni en eigi að síður góðir vinir, einkum þó annar. Nú er eins og Jón vakni af löngum, illum draumi og er þá seglalaus. Nú voru góð ráð dýr. Ekki vildi hann liggja þarna á grunni allan daginn á skaki og hverfa svo í land með lítinn afla, en Þorkell og Ólafur á Dísastöðum kæmu með hlaðin skip af djúpmiðum. Hann tekur því þá ákvörðun að róa í land og bað menn sína að leifa nú ekki kröftunum. Þegar í vörina kom og seila skyldi fiskinn, en formaður hafði tekið stjakann að venju og framámenn héldu skipinu á floti, verður fromaður skyndilega veikur, hann var studdur uppúr skipinu og heim í sjóbúð, en þegar þangað kom leið yfir hann. Áður hafði hann rænu á því að biðja menn sína að láta sig vita þegar þeir yrðu búnir að koma aflanum undan sjó og bjóðunum með nýbeittu lóðinni út í skipið og allt annað væri til reiðu og þar með seglin.

Þegar allt var til reiðu var formanns vitjað, hann var þá að vakna alheilbrigður. Hann sprettur upp og var þá ekki beðið boðanna en lagt úr vör og róið spölkorn. Síðan skyldi sigla og prófa ný mið, vestur og djúpt. Auðvitað vissi formaður vel hvar keppinautar hans og félagar voru. En þetta skipti engum togum, þegar reisa skyldi möstur rauk hann upp með suðaustan ofsarok. Jón sneri til lands hið bráðasta og öll skip sem áttu undan veðri að sækja og þau lentu öll heilu og höldnu hvert í sinni lendingu.

En nú beindist hugsun allra að hinum tveim skipunum, sem sigldu vestur. Enginn var þess kostur að þau næðu heimahöfn. Bæði var það að enginn áttæringur myndi þola segl í þessu ofsaroki enda svo víst að skip myndi ekki vinna á þó að hægt væri að krusa. Síðar kom á daginn að skip Þorkels rak tl hafs og var skipshöfninni bjargað af erlendu skipi, en Ólafur á Dísastöðum fórst ásamt öllum hans mönnum og spurðist aldrei til heljarstríðs þeirra.

Hver er sá, sem ekki trúir því að æðri og óþekkt öfl hafi snert við Jóni þegar hann vék frá algerri venju og skildi seglin eftir í landi og þegar hann enn var tafinn með veikindum, maður sem ALDREI varð misdægurt?

Sem drenghnokki 8 ára færði hann aldinni, lífreyndri öreigakonu fyrsta fiskinn, sem hann dró úr sjó, og þar með aleigu sína. Skyldu nú ekki þau blessunarorð sem þessi kona beindi að drengnum í launaskyni fyrir máltíðina, og fyrirbænirnar um framtíðarheill hans, hafa verið hér að verki á dularfullan hátt? Ég held það.

Jón á Hlíðarenda var formaður í Þorlákshöfn í 47 ár á áttæru skipi. Ég hefi það fyrir satt, að hann hafi aldrei lent utan Suðurvarar þeirrar veiðistöðvar. Mér fannst mikið til um formann minn, ég fann til vanmáttar míns að veita honum þá liðveizlu, sem mig langaði og hann átti skilið. Þegar ég kom til hans var hann 57 ára, en ég 18 ára, hann var mér einkar góður húsbóndi og jafnan síðan vorum við góðir vinir og hann varð háaldraður maður.

Ég fór frá Jóni vorið 1909 og hafði þá tryggt mér skólavist í Kennaraskólanum. Við hittumst þó í Reykjaréttum, hann var kominn á bak Hvítingi sínum inni í dilki, gullfallegum, ofsafengnum hesti. Jón var dálítið við skál og þegar ég kom að var hann að undirbúa hest sinn að hlaupa yfir hálfrifið hliðskarð í réttarvegginn, en ég kom í veg fyrir það og reif betur úr hliðinu. Þá faðmaði hann mig og kyssti og óskaði mér allra heilla og sagði þessi orð, sem mér þótti þá mikið varið í og ég aldrei gleymdi: „Það verður einhverntíma maður úr þér“.

Svo liðu tveir áratugir og við sáumst aldrei. Eftir að ég kom að Laugarvatni heimsótti ég þennan aldna sjógarp, hann var þá hættur búskap og fluttur til dóttur sinnar og tengdasonar að Hjalla. Hann tók mér með fögnuði og ræddum við saman góða stund. Síðar hittumst við á þingmálafundi, en ég hygg að honum hafi ekki fallið allskostar við mínar skoðanir. Síðast sá ég honum bregða fyrir í Reykjavík eftir að hann flutti þangað, þá háaldraður. Þá var hann svo léttur á fæti og snar í snúningum að ég varð að hlaupa til að ná í hann og gat ég þó skálmað allhratt þá.